Vottun á fræðsluaðilum utan hins
formlega skólakerfis (ALL)

ALL var tveggja ára tilraunaverkefni styrkt af Leonardo da Vinci áætlun Evrópusambandsins. Verkefnið hófst í október 2003 og lauk formlega í janúar 2006.

Evrópuverkefni um vottun fræðsluaðila utan hins formlega skólakerfis

Undanfarin tvö ár hefur Mennt – samstarfsvettvangur atvinnulífs og skóla stýrt tilraunaverkefni um þróun gæðavottunarkerfis fyrir fræðsluaðila utan hins formlega skólakerfis. Verkefninu, sem var styrkt af Leonardo da Vinci starfsmenntaáætluninni, lauk formlega í október 2005 og var unnið í samstarfi við Enskuskólann á Íslandi, Voksenoplæringsforbundet í Noregi, Open College Network of West and North Yorkshire í Bretlandi, Lava Legato í Hollandi og Studio e Progetto 2 á Sardiníu.

Nánari upplýsingar

Evrópska skólakerfið hefur þurft að aðlagast hratt nýjum aðstæðum á síðustu áratugum til að halda í við auknar kröfur atvinnulífsins og vinnumarkaðarins um færni og þekkingu starfsfólks. Á sama tíma hefur almenningur orðið meðvitaðri um mikilvægi þess að viðhalda kunnáttu sinni, meðal annars til þess að tryggja stöðu sína á síbreytilegum atvinnumarkaði, auk þess sem fyrirtæki leggja meiri metnað í að sinna símenntunarþörf starfsmanna nú en áður. Afleiðingar þessara breytinga hafa meðal annars lýst sér í aukinni vitund um vægi símenntunar og óformlegs náms og hlutverk þess í menntun og fræðslu almennings. Þessi hraða þróun á vinnumarkaði og í skólamálum í Evrópu hefur leitt af sér gífurlega aukningu á framboði fullorðinsfræðslu og símenntunar þar sem sífellt fleira fólk leitar sér menntunar hjá einstaklingum, samtökum og fyrirtækjum sem bjóða upp á fræðslu, óháð hinu formlega skólakerfi.

Þessar áherslubreytingar hafa kallað á aukið gegnsæi og viðurkenningu á gæðum símenntunar. Þessi þörf birtist ekki einungis hjá hagsmunaaðilum og stefnumótendum, heldur einnig í áherslum og stefnu Evrópusambandsins í símenntun, greiningum CEDEFOP (Miðstöðvar Evrópusambandsins um þróun starfsmenntunar), greinargerðum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um vægi, gæði og aðgengi að símenntun, Kaupmannahafnaryfirlýsingunni og Lissabon-markmiðunum. Með verkefninu var reynt að mæta þessari þörf með því að hanna vottunarkerfi, byggt á viðurkenndum gæðaviðmiðum sem nær til allra sviða óformlegs náms.

Markmið
Undirbúningur og umræða um hvernig tryggja megi sýnileika og gæði óformlegs náms hefur átt sér stað í fleiri ár hjá Mennt. Meðal annars var stofnaður vinnuhópur hagsmunaaðila um vottunarkerfi árið 2001 og í honum sátu meðal annars fulltrúar frá Kvasi, ASÍ, menntamálaráðuneytinu og Félagi fræðslustjóra. Sú undirbúningsvinna sem fór fram var síðan notuð til hliðsjónar við umsókn Menntar fyrir Leonardó-tilraunaverkefnið.

Ástæðan fyrir stofnun vinnuhópsins var að í allri þeirri umræðu sem hafði verið um vottun óformlegs náms hafði athyglin að mestu beinst að vottun á raunfærni einstaklingsins en ekki að gæðavottun fræðsluaðilans sjálfs. Spurningin sem vaknar þá er hvort ekki þurfi að vera til hliðstætt kerfi til þess að fylgjast með og votta þá fræðsluaðila sem bjóða upp á símenntun og fullorðinsfræðslu við það kerfi sem notað er til þess að votta færni og kunnáttu einstaklingsins. Niðurstaða vinnuhópsins var að innleiða þyrfti vottunarkerfi til þess að mæta sýnilegri þörf á viðurkenndum gæðastaðli fyrir fræðsluaðila í símenntun og fullorðinsfræðslu á Íslandi.

Fá vottunarferli eru til sem höfða sérstaklega til minni fræðsluaðila utan formlega skólakerfisins og enn færri byggjast á vottun sem er sambærileg og samhæfð milli landa í Evrópu. Markmið Leonardó-verkefnisins var því að hanna ítarlegt og notendavænt vottunarkerfi með það fyrir augum að auka sýnileika og gæði fræðslu og þjálfunar í Evrópu. Slíkt kerfi myndi gagnast öllum þeim sem skipuleggja, meta og nýta sér símenntun og fullorðinsfræðslu, þar á meðal námsmönnum, atvinnulífinu og fræðsluaðilunum sjálfum. Til lengri tíma litið mætti jafnvel hugsa sér að innleiðing vottunarkerfis í óformlegri fræðslu gæti haft áhrif í formlega skólakerfinu, sérstaklega hvað varðar mat og viðurkenningu á óformlegu námi og þjálfun.

Vottunarkerfið ALL
Lykilatriði var að hafa vottunarferlið einfalt í sniðum þannig að það höfðaði jafnt til smærri sem stærri fræðsluaðila. Ætlunin er að verkefnið leiði af sér heilsteypt, gegnsætt og notendavænt ferli.

Þarfagreining
Á fyrstu stigum verkefnisins var farið í viðamikla þarfagreiningu á kröfum hagsmunaaðila til vottunarkerfis í samstarfslöndunum. Niðurstöður þarfagreiningarinnar gáfu til kynna að það væri lítill eða enginn munur á þörfum og óskum fræðsluaðila, námsmanna og aðila atvinnulífsins. Samkvæmt þeim þyrfti vottunarkerfið að byggjast á þremur grundvallargæðaþáttum:

Handbók fyrir fræðsluaðila
Útfrá niðurstöðum þarfagreiningarinnar var samin handbók og teknar saman upplýsingar fyrir fræðsluaðila um umsókn og ferli gæðavottunarinnar. Handbókin inniheldur nákvæma lýsingu á þeim gæðaviðmiðum sem á nota við vottunina og þeim upplýsingum og gögnum sem fylgja þurfa og styðja umsókn fræðsluaðila.

Vottunin byggist á tveimur grundvallaraðferðum, annars vegar sjálfsmati og hins vegar gæðastjórnun. Fyrsta skrefið í vottunarferlinu byggist á sjálfsmati fræðsluaðilans og þar er ætlast til að hann gefi skýra mynd af fyrirtæki sínu eða stofnun og taki saman verklagsreglur, ferli og starfsvenjur innan fyrirtækisins eða stofnunarinnar. Upplýsingarnar eru síðan metnar af matsmönnum sem athuga hvernig fræðsluaðilinn geti sem best aukið gegnsæi námsframboðsins og gæði námsins.

Vottunarkerfinu er ekki ætlað að sníða fræðsluaðilum þröngan stakk með ítarlegum og ósveigjanlegum viðmiðum, enda gæti slíkt kerfi aldrei þjónað jafnt stórum sem smáum fræðsluaðilum. Vottunin er í staðinn byggð á gæðastjórnunarkerfi sem hvetur fræðsluaðila til að taka saman og þau ferli sem notuð eru til að styrkja markmið, stefnu, umhverfi og inntak fræðslunnar. Meðal þess sem leitast er við með gæðastjórnunarkerfinu er að kynna og fastsetja aðferðir til samfelldra gæðamælinga sem byggjast á að afla upplýsinga og halda þeim við, á frammistöðumati og aðferðum til að endurmeta og styrkja stjórnunarhætti, verklagsreglur og innra skipulag.

Sjálfsmat
Út frá þarfagreiningunni voru unnin lykilgæðaviðmið sem skiptast í fjögur megináherslusvið en hverju sviði er ætlað að meta árangur og skilvirkni mismunandi þátta í skipulagningu og inntaki fræðslunnar. Fyrri hluti sjálfsmatsins er spurningalisti sem samanstendur af um það bil 40 spurningum sem byggðar eru út frá þessum fjórum áherslusviðum:

Seinni hluti sjálfsmatsins byggir á mati fræðsluaðilans á eigin frammistöðu út frá einfaldri stigagjöf, til þess að athuga hvort hann uppfylli lágmarksskilyrði fyrir gæðavottun og hvar úrbóta er helst þörf.

Handbók fyrir matsaðila
þar sem eitt meginmarkmið vottunarkerfisins ALL er að það sé sveigjanlegt getur aldrei verið um staðlaða og fastskorðaða einkunnagjöf að ræða heldur veltur vottunin endanlega á yfirferð matsaðilans á þeim umsóknargögnum sem fræðsluaðilinn hefur sent frá sér. Í handbókinni eru teknar saman verklagsreglur og ferli fyrir matsaðilann til að meta fræðsluaðila.

Mat á skilvirkni þjálfunar
Fyrir utan handbækurnar hefur samhliða vottunarkerfinu verið þróaður veflægur gagnagrunnur þar sem tekin er saman árangur þjálfunar og símenntunar starfsmanna í fyrirtækjum. Vefkerfið veitir vinnuveitendum gegnsæja aðferð við að kynna og nýta upplýsingar um þjálfun og símenntun starfsmanna innan fyrirtækisins.

Framhald
Það er ljóst að þörfin fyrir vottunarkerfi fyrir óformlega fræðsluaðila, byggt á stöðluðum gæðaviðmiðum, er til staðar. Þess sér ekki einungis merki í greiningum Evrópusambandsins heldur einnig hjá aðilum atvinnulífsins, fræðsluaðilunum sjálfum og þeim einstaklingum sem sækja símenntun. Fyrir fræðsluaðilana virkar vottunarkerfið sem gæðastimpill á umgjörð þeirrar fræðslu sem er í boði. Fyrir einstaklinginn virkar það sem aðferð til að tryggja sýnileika og gæði þeirrar fræðslu sem hann sækir.

Samkvæmt þarfagreiningunni voru gegnsæi og gæði lykilatriði fyrir vottun fræðsluaðila. Gegnsæi námsframboðs er mikilvægur hluti þess að geta metið gæði og notagildi fræðslunnar. Hér er vottunarkerfið mikilvæg aðferð til að skilgreina og meta færni einstaklingsins, til dæmis við að mat á óformlegu námi einstaklinga.

Fyrstu skrefin hafa verið tekin í innleiðingu vottunarferlis fyrir fræðsluaðila í símenntun og fullorðinsfræðslu á Íslandi. Ferlið fram til þess að viðurkennt evrópskt vottunarkerfi tekur gildi er hins vegar nýhafið en áframhaldandi uppbygging þess veltur á fjölmörgum þáttum, svo sem fjármögnun, markaðssetningu og viðskiptaáætlun. Mennt hefur nú þegar hafið undirbúningsvinnu við að þróa þessa þætti vottunarferlisins þannig að hægt verði að votta fræðsluaðila utan hins formlega skólakerfis hér á landi eftir samevrópskum gæðastöðlum.

Á heimasíðu Menntar (www.mennt.is) verður hægt að nálgast upplýsingar um gæðavottunina og gæðaviðmið, auk umsóknareyðublaða og sjálfsmatseyðublaða á íslensku. Nánari upplýsingar um ALL má nálgast á heimasíðu verkefnisins á slóðinni: www.all-accreditation.com eða með að hafa samband við Arnbjörn Ólafsson verkefnisstjóra um netfangið: arnbjorn@mennt.is

Greinin birtist í GÁTT - Ársriti Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins um fullorðinsfræðslu og starfsmenntun 2005